نشریه الکترونیکی گفتمان دینی

پاسخ: آیین اسلام، از بُعد اجتماعی مهمی برخوردار است و با عنایت ‏به ‏برکات آثار وحدت و تجمُّع و یک پارچگی، در بسیاری از برنامه‏ هایش ‏بر این بُعد، تکیه و تأکید کرده است. برگزاری نمازهای روزانه واجب نیز به صورت جماعت و گروهی، یکی از این برنامه‏هاست. از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) نقل شده که: « مَن سَمِعَ النِّداءَ فَلَمَ یَجِبهُ مِن غَیرِ عِلَةٍ فَلا صَلاةَ لَهُ‏»[1] « نماز کسی که صدای اذان را بشنود و بی دلیل، در نماز جماعت ‏مسلمانان شرکت نکند، ارزشی ندارد.» در این حدیث، تحقیر نماز جماعت، به منزله ی تحقیر خداوند به شمار آمده‏ است: « مَن حَقّرَهُ فَانَّما یُحَقِّرُ اللهَ‏»[2] « شرکت دائم در نماز جماعت، انسان را از منافق شدن بیمه می‏کند.»[3] و برای هر گامی که به سوی نماز جماعت و مسجد برداشته شود، ثواب ‏و حسنه در نظر گرفته شده است.»[4] همین که کسی برای شرکت در نماز جماعت از منزل خارج ‏می‏شود، یا در مسجد، در انتظار نماز جماعت ‏به سر می ‏برد پاداش کسی ‏را دارد که در این مدت، به نماز مشغول بوده است.»[5] تعداد حاضران در نماز جماعت، هر چه بیشتر باشد، پاداش آن بیشتر است. در حدیث دیگری آمده است که « هر که نماز جماعت را دوست ‏بدارد، خدا و فرشتگان او را دوست می‏دارند.»[6] در زمان پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) هرگاه افراد نماز جماعت کم می‏شدند، آن حضرت به جستجو و تفقُّد از افراد می ‏پرداخت و می‏فرمود: « شرکت در نماز صبح و عشا، بر منافقان از هر چیز سنگین‏تر است.»[7] قرآن نیز، اوصاف منافقان، بی حالی و کسالت آنان هنگام نماز را بیان‏کرده است.»[8] چرا که سحر خیزی و حضور در جماعت مسلمین، آن هم از راه ‏های دور و در گرما و سرما، نشانه ی صداقت در ایمان و عشق نمازگزار است. حضور در نماز جماعت، خاص یک منطقه نیست. انسان در هر جا که باشد، خوب است‏ به فکر نماز جماعت و حضور در آن و تشویق‏ دیگران باشد. رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) درباره ی اهمیت جماعت، فرمود: «صَلاهُ الرَّجُلِ فی جَماعَهِ خَیرٌ مِن صَلاتِهِ فی بَیتِهِ أربعینَ‏ سَنَه. قیلَ: یا رَسولَ اللهِ! صَلاةَ یَوم؟ فَقال(ص): صَلاةٌَ ‏واحِده»‏[9] « یک نماز با جماعت، بهتر از چهل سال نماز فرادی در خانه ‏است. پرسیدند: آیا فقط یک روز نماز؟ فرمود: بلکه یک نماز.» و می‏فرمود: « صف‏ های نماز جماعت، همانند صف ‏های فرشتگان درآسمان چهارم است.»[10] اولین نماز جماعتی هم که بر پا شد، به امامت رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) و شرکت‏ حضرت علی(علیه السلام) و جعفر طیار، برادر حضرت علی(ع)، بود. همین که ‏ابوطالب، فرزندش علی (علیه السلام) را دید که به پیامبر اقتدا کرده، به فرزند دیگرش جعفر گفت: تو نیز به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)  اقتدا کن و این جماعت دو سه ‏نفری، پس از نزول آیه « فَاصدَع بِما تُؤمر» بود، که فرمان به علنی ساختن‏ دعوت و تبلیغ می‏داد.»[11]

آثار نماز جماعت :

برای برپایی فریضه‏های دینی به صورت دسته جمعی، غیر از پاداش‏های فراوانی که یاد شد، در زندگی فردی و اجتماعی امّت مسلمان نیز، آثار مثبت و فراوانی دارد که به برخی اشاره می‏شود:  

۱) آثار معنوی: بزرگ ترین اثر معنوی نماز جماعت، همان پاداش‏های الهی است که گفته شد. روایت است که شبی، علی (علیه السلام) تا سحر به عبادت ‏مشغول بودند. چون صبح شد، نماز صبح را به تنهایی خواندند و استراحت ‏کردند. رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)  که آن حضرت را در جماعت صبح ندید، به خانه ی او رفت. حضرت فاطمه (سلام الله علیها) از شب زنده ‏داری علی (علیه السلام) و عذر او از نیامدن به ‏مسجد سخن گفت. پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم)   فرمود:« پاداشی که به خاطر شرکت نکردن در نماز جماعت صبح، از دست علی (علیه السلام) رفت، بیش از پاداش عبادت تمام ‏شب است.»[12] در جای دیگر رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)  فرموده است: «لَأَن أُصَلّی الصُبحَ فی جَماعَةِ أَحَبَّ إِلَیَّ مِن أَن أُصَلّی لَیلَتی‏ حَتی أُصبِحَ[13]» « اگر نماز صبح را به جماعت ‏بخوانم، در نظرم محبوب ‏تر از عبادت و شب زنده داری تا صبح است.» به خاطر همین فضیلت و پاداش‏هاست که اگر تعداد نمازگزاران از ده نفر بیشتر شود، اگر تمام آسمان‏ها کاغذ، و دریاها مرکب و درخت ‏ها قلم شود و فرشتگان بنویسند، پاداش یک رکعت آن را نمی‏توانند بنویسند.»[14] « و نماز جماعت ‏با تاخیر، بهتر از نماز فرادی در اول وقت است.»[15]

۲) آثار اجتماعی: نماز جماعت، مقدمه ی وحدت صفوف و نزدیکی دل ها و تقویت کننده‏ ی روح اُخُوّت است. نوعی حضور و غیاب بی تشریفات، و بهترین راه شناسایی افراد است. نماز جماعت، بهترین، بیشترین، پاک ترین و کم خرج ‏ترین ‏اجتماعات دنیاست و نوعی دید و بازدید مجانی و آگاهی از مشکلات و نیازهای یک دیگر و زمینه ساز تعاون اجتماعی بین آحاد مسلمین است.  

۳) آثار سیاسی: نماز جماعت، نشان دهنده ی قدرت مسلمین و اُلفَت دل ها و انسجام ‏صفوف است. تفرقه‏ها را می‏زداید، بیم در دل دشمنان می‏افکند، منافقان را مأیوس ‏می‏سازد، خار چشم بدخواهان است. نماز جماعت، نمایش حضور در صحنه و پیوند «امام‏» و «امت‏» است.  

۴) آثار اخلاقی، تربیتی: در نماز جماعت، افراد در یک صف قرار می‏گیرند و امتیازات موهوم صنفی، نژادی، زبانی، مالی و... کنار می‏رود و صفا و صمیمیت و نوع دوستی در دل ها زنده می‏شود و مؤمنان، با دیدار یک دیگر در صف ‏عبادت، احساس دل گرمی و قدرت و امید می‏کنند. نماز جماعت، عامل نظم و انضباط، صف ‏بندی و وقت‏ شناسی ‏است. روحیه ی فردگرایی و انزوا و گوشه‏گیری را از بین می‏برد و نوعی مبارزه ‏با غرور و خود خواهی را در بر دارد. نماز جماعت، «وحدت‏» در گفتار، جهت و هدف را می‏آموزد و از آن جا که باید پرهیزکارترین و لایق‏ترین اشخاص، به امامت نماز بایستند، نوعی آموزش و الهام دهنده ی علم و تقوا و عدالت است. نماز جماعت، کینه‏ها و کدورت‏ ها و سوء ظن ‏ها را از میان می‏برد و سطح دانش و عبودیت و خضوع را در جامعه ی اهل نماز، افزایش می‏دهد. به خاطر این آثار است که به نماز جماعت، آن همه توصیه شده‏ است. حتی نابینایی وقتی از حضور پیامبر، اجازه خواست که به مسجد نیاید، آن حضرت فرمود:« از خانه تا مسجد، ریسمانی ببندد و به کمک آن، خود را به نماز جماعت ‏برساند.»[16] و نیز،« نابینایانی که اجازه ترک شرکت ‏در نماز خواستند، رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)  اجازه نفرمود.»[17] از طرف دیگر، برخورد شدید نسبت‏ به کسانی که به نماز جماعت ‏اهمیت نمی‏دهند، نشان دیگری بر اهمیت و سازندگی آن است. در حدیث است که« به چنان کسان، همسر ندهید[18] و معرف آنان‏نشوید.»[19]